Phó bảng Nguyễn Sinh Huy (thân sinh của Nguyễn Ái Quốc) là một trong số 12 người cùng đỗ Phó bảng với Phan Châu Trinh vào năm Tân Sửu (1901). Mối quan hệ của hai người là bạn đồng khoa … đã đặt cơ sở đầu tiên trong sự hợp tác của Phan Châu Trinh và Nguyễn Ái Quốc sau này.

            Cuộc vận động duy tân do Phan Châu Trinh và các sĩ phu yêu nước khởi xướng đã dẫn đến sự bùng nổ của phong trào đòi giảm sưu thuế ở Trung Kỳ (1908). Lúc đó, người học trò nhỏ Nguyễn Sinh Cung (NAQ) đã tham gia vào cuộc đấu tranh chống sưu cao thuế nặng của nông dân Thừa Thiên Huế.  

            Năm 1911, lịch sử Việt Nam đã chứng kiến sự ra đi tìm đường cứu nước - sang Phương Tây - của chí sĩ Phan Châu Trinh và  người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành (NAQ).  Trong thời gian ở tại nước Pháp,  Phan Châu Trinh và Nguyễn Ái Quốc có lúc đã ở chung một nhà, làm chung một nghề, cùng tham gia “Hội những người Việt Nam yêu nước” tại Pháp và cùng gia nhập Đảng Xã Hội Pháp.

Năm 1919, thay mặt những người Việt Nam yêu nước tại Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã gửi đến Hội nghị Vecxai Bản “yêu sách 8 điểm của nhân dân Việt Nam”, tạo nên sự chú ý của thế giới và nhân dân Pháp về vấn đề Việt Nam. Năm 1919-1920 Phan Châu Trinh viết tác phẩm “Giai nhân kỳ ngộ” một thiên anh hùng ca trong lịch sử văn học VN, còn Nguyễn Ái Quốc đang tập trung tư liệu để viết tác phẩm nổi tiếng “Bản án chế độ thực dân Pháp” vạch trần những tội ác của thực dân Pháp đối vơi nhân dân các nưóc thuộc địa.

            Mùa hè năm 1920, Nguyễn Ái Quốc đã tìm thấy con đường cứu nước mới trên cơ sở Chủ nghĩa Mác-Lênin, rồi trở thành một trong những sáng lập viên của Đảng Cộng Sản Pháp. Năm sau (1921). Nguyễn Ái Quốc thành lập “Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc điạ” để tuyên truyền tư tưởng cứu nước mới, và tập họp lực lượng chống đế quốc Pháp. Trong thời gian nầy Phan Châu Trinh cũng thường xuyên cùng Nguyễn Ái Quốc tham gia các hoạt động của “Hội liên hiệp các dân tộc thuộc địa”.

            Khi vua Khải Định sang thăm nước Pháp và dự Hội chợ Macxây (1922). Phan Châu Trinh đã gửi “Thất điều thư” kể bảy tội của nhà vua,  đòi Khải Định  phải quay về và thoái vị,  còn Nguyễn Ái Quốc châm biếm sự kiện nầy bằng cách viết vở kịch “Con rồng tre” và ký sự “Vi hành”...

            Sau những năm sống và hoạt động tại Pháp cùng với Nguyễn Ái Quốc, Phan Châu Trinh đã nhận thấy được những hạn chế của mình, đồng thời nhận thức được vai trò quan trọng của Nguyễn Ái Quốc trong sự nghiệp cứu nước. Vì vậy,  Phan Châu Trinh đã viết thư cho Nguyễn Ái Quốc và hẹn nhau về nước để giúp dân cứu nước:

            “ Anh Nguyễn... cây già thì gió dễ lay, người già thì trí lẫn, cảnh tôi như hoa sắp tàn... Còn anh như cây đương lộc, nghị lực có thừa, dày công học hỏi, lý thuyết tinh thông...”  “...Tôi cầu chúc anh thành công và hy vọng thấy mặt nhau ở quê hương xứ sở ”

            Năm 1925 Phan Châu Trinh về nước, tổ chức diễn thuyết, tuyên truyền tư tưởng “Dân quyền”, còn Nguyễn Ái Quốc thành lập “Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên” ở Quảng Châu (Trung Quốc) nhằm tiến tới thành lập chính đảng vô sản ở Việt Nam.